Da'at Tevunot

Said the intellect - The existence of man is constructed on deep wisdom without limit. For the master may he be blessed created many and great creations, one higher than the next and yet more above them. Each is needed in their position, for nothing if purposeless; and it all stands on the fundemental corner which is that which the master, may he be blessed, wants from the service of man - that he rectify all the deficiencies in the creation and elevate himself in elevation after elevation, until he cleave to His holiness, may he be blessed. And behold there are all the matters of the distance from him may he be blessed, and and of their consequences, and all the matters of of that which causes one to draw near to him and all their consequences, and allf them are deep and very awesome things, all all stand to progress through great revolutions to reach general perfection:

And indeed the Heavenly Will wanted that the hand of man reach to all these many matters - that all of these move through the movements and actions of man. Indeed these great established places [Chullin 56b] are like a timepiece whose gears engage one another, and one small gear moves larger and many ones - so is the connection of the master may he be blessed with all his creations in great connection, and all connected through man. In order that he cause movement through his actions, and all fo the remaining movements come from him. And behold all of this is covered with the physical skin and flesh, such that only the region of the physical is apparent; but in truth hidden within great established places that The Holy One blessed is He created in hsi world for this purpose are all for his actions and service, for the elevation and addition to his holiness or to his descent and diminution G-d forbid, and all of his many situations. And this is only through the Neshoma soulin all of its parts and roots which He included in its substance. and this is that which King David, peace upon him, said (Tehillim 40:6) "Many things have you my Lord G-d done for us, your wonders and thoughts...", and he said (Tehillim 139:14) "I praise you for the awesome wonders you have imbued in me, your actions are wonderous and my Nefesh soul knows this well" - for the body cannot grasp these many things like the Nefesh soul, because the matter is not evident in physicality rather in spirituality:

Bu düzeneklerin içine dahil olan şeylerden biri de bütün ayrıntılarıyla kötülüktür; bunu açıkladık. Bunların hepsi, insanın bu dünyadaki ilk durumu için gerekli şeylerdir. Bunların hepsi O’nun, mübarek olsun, Birliği’nin açığa çıkması konusuna bağlıdır; yukarıda bunun anlamını açıkladım: karanlığın içinden ışığın açığa çıkmasıdır. Başta gerçekleşen yüzün gizlenmesinden ve onun bütün sonuçlarından, sonunda Birlik açığa çıkacaktır. Şunu anlayacaksın: Üst İrade, O’nun Birliği’nin hakikatinin fiilen açıklığa kavuşmasını istedi; bunu daha önce açıkladık. Bu da O’nun, mübarek olsun, dünyasında döndürdüğü bütün döngüler aracılığıyla olur; yukarıda andığımız ayetlerin söylediği gibi: “Bilesiniz, Bana inanasınız ve anlayasınız ki Ben O’yum” (Yeşayahu 43:10) ve “Şimdi görün ki Ben, Ben O’yum” (Devarim 32:39). Çünkü başlangıçta O bu konuyu fiilen açıklığa kavuşturmak ister ve dönen her döngüyü bu noktaya yöneltir. Bu konu tamamlandığında, yani bu gerçek fiilen açıklığa kavuştuğunda, bundan sonra varlıkların O’na, mübarek olsun, bağlanmak ve artık açığa çıkmış olan Birliği’nin yetkinliğiyle haz almak için elde edecekleri devekut ve kavrayış başlayacaktır. Şekina’nın parıltısından yararlanacaklar ve O’nun bu yetkinliğinde, öncekilerden daha derin şeyleri sürekli kavrayacaklardır; bunun sonu ve sınırı yoktur.

Burada O’nun, mübarek olsun, fiillerinde iki tür vardır. Birincisi, Birliği artık açıklığa kavuşup insanlar tarafından fiilen kabul edildikten sonra yapacağı şeydir. Bu, ödül ve karşılık düzeninin genelidir. Bunun mahiyeti ve ayrıntıları şimdi beden tarafından kavranamaz. Yalnızca şunu kesin olarak biliriz: Tür olarak bu, O’nun kutsallığının parıltısından yararlanmak olacaktır. Hahamlarımız z”l şöyle demiştir: “Tsadikler oturur, taçları başlarındadır ve Şekina’nın parıltısından yararlanırlar” (Berahot 17a). Orada birçok haz türünün birçok ayrıntısı bulunacağından kuşkumuz yoktur. Bu dünyadan, ki geçip giden bir gölge gibidir, bunu kal vahomer yoluyla anlayabilirsin: Efendi, mübarek olsun, burada insanların yararlanması için birçok iyi haz türü koymuştur; fakat bunların bütünü duyulara ait hazlardan ibarettir. Öyleyse bütünüyle iyi olan alemde, tür tek olsa bile, yani orada ruhsal kavrayış ve devekut iyiliğinden başka iyilik bulunmasa bile, ayrıntılar çok olacaktır. Sana O’nun, mübarek olsun, etkisi konusunda söylediğim şey budur: Bu etki yalnızca kutsallığa ait ruhsal konuları doğurmak için yenilenmiştir. İkinci tür ise, bu hakikat henüz giderek açığa çıkarken, açığa çıkışı henüz tamamlanmamışken Efendi’nin, mübarek olsun, yaptığı şeydir. Bu da yaratılışın başlangıcından, yakında günlerimizde gerçekleşecek olan gelecek kurtuluşa kadar olan dönemdir. O zaman “Haşem bütün yeryüzü üzerinde kral olacak; o gün Haşem bir olacak ve adı bir olacak” (Zeharya 14:9) denilecektir.

Yukarıda sözünü ettiğimiz bütün düzenekler bu ikinci türün ölçüsüne bağlıdır; yani O’nun Birliği’ni açığa çıkarmaya. Bu da, yukarıda açıkladığımız gücüyle, açığa çıkışlardan önce gelen yüzün gizlenmesi aracılığıyla olur. Sözünü ettiğimiz kötülük konusu da bu düzeneklerin içindedir. Kötülük kendi başına yalnızca bozulmalar, eksilmeler ve yıkımdır. Fakat diğer düzeneklerle birlikte olduğunda, aksine, ondan insanın kendisine fayda doğar; çünkü bütün hak ediş ve çalışma gerçekliği ona bağlıdır. Bu, kötülüğün yenmek için değil, yenilmek için durmasıyla olur. Yani onun varlığı yalnızca insan tarafından yontulması içindir; yukarıda sözünü ettiğimiz midraştaki meselde yol ayrımında duran taş gibi.

Göreceksin ki kötülük ortadan kaldırılmak üzere yaratılmıştır. Onu iki yönden ele almak gerekir: varlığı yönünden ve ortadan kaldırılması yönünden; yani başlangıç yönünden ve son yönünden. Başlangıç yönünden kesinlikle kötüdür; fakat son yönünden “bu da iyilik içindir.” Çünkü güçlenip arttığı zamanda bile bundan iyilik çıkar: Gelecekte açığa çıkacak olan Üst Yetkinliğin ışığı, bu karanlık sayesinde tanınacaktır. Ayrıca bu, yukarıda açıkladığımız gibi, Birliğin hakikatinin bütün sınırlarıyla açıklığa kavuşmasıdır; bu yönden bakıldığında, karanlık ne kadar artarsa, bu kötülüğün iptaliyle Birliğin hakikati o kadar çok açığa çıkar. Bir başka yönüyle kötülük, onunla sınanan insanın kendisi için bir kazanç doğurur; hahamlarımız z”lın kralın oğlu ve kadın meseliyle açıkladıkları gibi (Berahot 32a). Ayrıca böylece insana gerçek bir çalışma ve fiil alanı verilmiş olur: İnsan yaratılışı kendi elleriyle düzeltir, ondaki eksiklikleri giderir ve ifade yerindeyse, HaKadoş Baruh Hu’ya dünyasında ortak olur.

Bir de kötülüğün tsadikler için doğurduğu sınav vardır. Bunun anlamı, daha önce sözünü ettiğimiz günaha ayartma yönü değildir. Efendi’nin yüzünü gizlemesinden doğan asıl sınav şudur: Haşem bütün peygamberleri aracılığıyla bütün yaratılmışlarını gözettiğini, gözlerinin her insanın bütün yolları üzerinde bulunduğunu, herkese kendi yollarına ve işlerinin meyvesine göre karşılık verdiğini; O’nun güvenilir Tanrı olduğunu ve O’nda eğrilik bulunmadığını bildirmiştir. Fakat bunu bize bildirdikten sonra, dünyasını derin döngülerle ve uzaktan gelen tasarılarla döndürür; bunlar dışarıdan bakıldığında, Tanrı korusun, bunun tersini gösteriyor gibidir. Bazen her şey rastlantının elindeymiş, herkesin başına aynı şey geliyormuş gibi görünür. Bazen kötülük yapanlar kurulup güçlenmiş gibi görünür; Haşem’e hizmet eden bütün güçlü kişiler de emeklerinin ve zahmetlerinin karşılığını bulmamış gibi görünür. Nice insanlar haykırır da cevap alamaz. Haşem’in insanların kalplerini sınamak için bıraktığı diğer bütün durumlar da böyledir. Kral David’in, üzerine esenlik olsun, “Benim ayaklarım neredeyse kayıyordu... çünkü taşkınlara imrendim” (Tehilim 73:2-3) demesi budur. Sınav şudur: İnsanlar imanlarında ayakta kalacaklar mı, kalplerine çakılmış kazık yerinden oynayacak mı? Yani “Kesinlikle O güvenilir Tanrı’dır ve O’nda eğrilik yoktur; yollarını anlamasak bile bu böyledir” diyebilecekler mi? Bunun üzerine “Tsadik imanıyla yaşayacaktır” (Habakuk 2:4) denilmiştir; bunu yukarıda açıkladık. İşte Üst Yetkinliğin gizlenmesinden ve kötülüğe dünyanın yüzünü böylesine büyük bir sınavla karartacak yer verilmesinden doğan çok büyük kazanç budur. Şimdi düşün: Böyle bir sınavda ayakta kalan tsadikler O’nun, mübarek olsun, önünde ne kadar sevgili olacaklar ve gelecek zamanda çalışmalarına karşılık onlara ne kadar büyük bir ödül verilecektir. Bu da O’nun, mübarek olsun, onurunun bir parçasıdır: İyiliğinin yüzünün gizlenmesindeki büyük karanlık bile yalnızca O’nun onuru içindir ve tsadikler için kat kat iyi ödül doğurur.

Fakat kötülüğün kendi başına sonu, her şeyi yalnızca iyilikle tamamlamak değildir. Bu ancak sözünü ettiğimiz büyük düzenekler sayesinde olur; çünkü her şeyi iyiliğe döndüren olay döngüleri bunlardır. Bu düzenekler olmadan kötülüğün varlığının yalnızca acı bir kötülük, yıkım ve bozulma olduğunu daha önce söyledik. Fakat bu düzenekler onun üzerine yerleştirildiğinde, kötülük de hemen insanın ihtiyaçları ve yapısının tikunları arasında sayılabilir. Kendi yasası bakımından onda kötülük yapmaktan başka bir şey yoktur; fakat Efendi’nin, mübarek olsun, şeyleri düzeltmek için hazırladığı bütün düzeneklerle birlikte ele alındığında, ancak yenilmek için durur. Bunu açıkladık. İnsanda yetser ve bütün kötü arzular bulunmalıdır; fakat onların peşinden gidilsin diye değil, bastırılsın ve giderilsin diye. Bununla birlikte kötülük kendi kötü doğasını yitirmez. Yine de kötülüğün insanın yapısında yer alması da iyiliktir; bunu açıkladık. Çünkü insanın yasasında önceden hazırlanmış iyi hazırlıklarla birleştiği için onu yıkıp bozmaz. Sonunda, bu düzeneklerden doğması gereken gerçek meyve doğduğunda —ki bütün düzenekler bunun için yapılmıştır— bu meyve, kötülüğün kendisinin yaratılıştan kaldırılması ve eksikliklerin tamamlanması olacaktır.

Böylece Efendi, mübarek olsun, dünyasını düzenlerken, açıkladığımız gibi, ilk insanın çalışma zamanı içindeki durumu için gerekli olan her şeyi düzenliyordu. O sırada kötülüğü kendi yasası ve güçleriyle yeniledi; çünkü kötülüğün içinde, insana ait çalışma ve tikun bölümlerine karşılık gelen sayıda güç ve parça vardır. Sonra işini tamamladı ve sözünü ettiğimiz bütün düzenekleri yaptı; bunlar bu kötülüğün ortadan kaldırılması, insanın yükselişlerine çıkarılması ve onun yetkinliği ile iyiliği için gereken diğer bütün şeyler için yöneliktir. Böylece kötülüğe kendi yasasına göre dilediği gibi davranma alanı verilmedi; tersine, Efendi’nin, mübarek olsun, onun kötülüğünü gidermek için hazırladığı her şeyden etkilenmesi sağlandı. Bütün bu şeylere göre daha sonra bu aşağı dünya ve onun içindeki insan yaratıldı. Bundan dolayı artık iyilik ölçüsünün bütünü, yani sözünü ettiğimiz bütün üst düzenekler, hatta kötülük ölçüsünün kendisi bile, insanın yapısında iyiliğe dahil olur. Fakat işin tamamlanması, bütün bu döngüden meyve çıktığında, yani genel tikun tamamlandığında gerçekleşir. Bu iş tamamlanmadan önce, kötülük insanın iyiliği için, yani onun tarafından yenilmek için dursa bile, Tanrı korusun, insan onu yenmezse onun kötülüğüne de dönüşebilir; çünkü o zaman kötülük güçlenir, tikun değil. Fakat işin tamamlanmasından sonra, kötülük iptal edildiğinde, bütün yaratılışın esenliği sonsuz olacak ve hiçbir şekilde kesilmeyecektir.